Khổng Tử, theo cách kể của một GS Toán

Posted on 28/01/2016

0


e1b3899d6e7c47a595a2088440e7862a

NABB: Súc tích, dung dị, và hóm. GS Vũ Hà Văn nếu không “chẳng may” bị theo nghiệp Toán, thì có lẽ ông hoàn toàn có thể ghi tên mình vào một “Tứ trụ” nào đó của…giới Sử học VN, như Lâm – Lê – Tấn – Vượng.
Bài đăng ngẫu nhiên, không liên quan tới sự kiện trọng đại của đất nước diễn ra ngày hôm nay, 28/1/2016.

Khổng Tử quan niệm nhà vua/ người đứng đầu (quân) cần được lựa chọn theo tiêu chuẩn tài năng và đạo đức, thay cho giòng giõi. Ý tưởng này đi trước thời đại của ông rất nhiều.

Khổng tử là một ngừơi  tài hoa và đa dạng, xuất thân nghèo khó, cuộc đời bươn chải,  rất khác so với các nhà triết học bàn giấy.
“Chi tiết tuy nhỏ, nhưng đặc biệt”: nói về tích “Con chó nhà có tang”: Con chó nhà có tang cuống quít chạy ra chạy vào. Người ra vào đông như ngày hội, nhưng nét mặt lại buồn thảm, vẫy đuôi cũng dở mà không vẫy đuôi cũng dở.
Theo trang blog của GS. Vũ Hà Văn:
Tháng Mười Hai 30, 2014

Năm hết Tết đến, Đại học  Hà Nội mở ra viện Khổng tử.

Vì lý do dễ hiểu, chuyện tức khắc gây ồn ào. Thật ra,  chẳng có viện Khổng Tử, ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa cũng đã  mạnh ở Việt Nam.  Không tin bạn hãy tìm một ngôn ngữ mà ngay cả việc đau bụng cũng được diễn tả một cách rất sinh động  qua hình ảnh một nhân vật nước ngoài. anh-che-11

Trong bài này tôi không có ý định  phân tích  viện, mà nói  về cá nhân Khổng tử,  một người, theo tôi, vô cùng thú vị.

Khổng tử (tên thật là Khổng Khâu), sinh tại nước Lỗ thời Xuân Thu. Trong thời này, Trung Quốc (nhỏ hơn ngày nay rất nhiều)  thuộc nhà Chu. Các vua nhà Chu chỉ cai trị trên danh nghĩa, lãnh thổ được chia thành mấy chục nước lớn nhỏ, cai trị bởi các lãnh chúa. Các anh lãnh chúa này đánh nhau liên hồi. Từ “bá chủ” có lẽ ra đời trong thời gian này, chỉ nước mạnh nhất, được quyền thay vua nhà Chu ra hiệu lệnh cho các nước kia.  Người đầu tiên trong “ngũ bá” là công tử Củ  nước Tề (Tề Hoàn Công).

Ta đều biết đến Khổng Tử  với tư cách một nhà triết học, người mở ra  một học thuyết lớn. Nói đến cụ Khổng cụ Mạnh, phần nhiều ai cũng nghĩ tới các cụ già đạo mạo mũ áo chỉnh tề, râu dài lơ phơ, với một mớ lý thuyết cứng quèo, đại diện bằng tiên đề  “nam nữ thụ thụ bất thân”, mà toàn bộ nhân loại giữa độ tuổi giữa 15và 75,  đã, đang và sẽ còn,  phản đối bằng rất  nhiều hành động cụ thể.

Hình tượng như vậy là lẽ tất nhiên, vì ông đã được các anh vua Tàu phong thánh. Phàm  một khi các anh vua phong thánh ai, mục đích  khá rõ ràng.  Tư tưởng của ông cũng được cải biên dần dần, phục vụ cho mục đích đó.

Trong thực tế, Khổng tử là một ngừơi  tài hoa và đa dạng, xuất thân nghèo khó, cuộc đời bươn chải,  rất khác so với các nhà triết học bàn giấy.  Xin không bàn  lý thuyết của ông (mà một phần quan  trọng  là được gán cho ông); nó đã được phân tích bởi hàng nghìn học giả.  Một số việc làm cụ thể của ông  rất đáng chú ý, ngay cả với cách nhìn hiện đại.

Như đã nói trên, Khổng Tử người nước Lỗ. Nước Lỗ là nước nhỏ, gần nước Tề. Nước Tề là nước mạnh thời Xuân Thu.  Về diện tích, nhân lực, tài vật, Lỗ đều thua kém nhiều lần. Giữa hai nước thường xuyên diễn ra tranh chấp, và phần lớn người Lỗ  phải chịu thiệt. Trong thời gian Khổng Tử ở nước Lỗ, nước Tề tuy không còn làm bá chủ, nhưng vẫn rất mạnh, dưới sự lãnh đạo của một chính trị gia lão luyện là Án Anh.

Ước vọng lớn  của Khổng Tử  là trở thành nhà chính trị, để được thực hiên phương pháp  của mình.  Ông  được  cầm quyền nước Lỗ trong một thời gian ngắn, nhưng đã kịp chấn chỉnh chính trị trong nước, đem đến một  sự thay đổi nhanh chóng. Trong mối quan hệ ngoại giao với Tề, ông đặt ra các tiêu chuẩn ngoại giao hợp lý, dùng lý lẽ mà đấu tranh. Người Tề đuối lý, vua Tề xấu hổ phải tạ lỗi bằng cách giả lại nước Lỗ một số đất đai cướp ở biên giới.  Sau một thời gian, người Tề lo sợ nước Lỗ với đường lối  sáng suốt, minh bạch,  sẽ trở thành bá chủ, thôn tính họ, rốt cuộc phải  dùng kế phản gián để  vua Lỗ không tin dùng Khổng Tử.

Các triều đại phong kiến Trung quốc đời sau, khi rao giảng đạo Khổng, tuyệt đối đề cao tư tưởng “trung quân”. Lý do thì, ha ha, trẻ con cũng hiểu. Nhưng mà “quân” là gì, thì lại hay bị quên mất.

Khổng tử quan niệm nhà vua/ người đứng đầu (quân) cần được lựa chọn theo tiêu chuẩn tài năng và đạo đức, thay cho giòng giõi. Ý tưởng này đi trước thời đại của ông rất nhiều. Bản thân Khổng tử không trung thành mới một ông vua nhất định. Khi thấy vua nước Lỗ không thể phụng sự được, ông đã đi  nhiều nơi để tìm một người xứng đáng.

Trong thời gian phiêu bạt đó, nhiều  lúc ông lâm vào cảnh khốn cùng, nhưng lúc nào cũng  không ngừng học hỏi, trau dồi kiến thức, soạn sách, dạy học. Mặc dầu được coi là tôn sư, thái độ học tập của ông rất nghiêm túc, chẳng hạn phương châm:

Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, vậy mới thật là biết.

Việc nghe đơn giản vậy, không phải ai cũng làm được. Trong giới hàn lâm hiện nay (ngay cả tại Âu-Mỹ), không ít người đi ngược lại nguyên tắc này. Khoa học rất rộng lớn và phát triển với tốc độ chóng mặt. Ví dụ toán hiện đại có mười ngành, người giỏi lắm biết kỹ càng được 1, và hiểu cơ bản được  một số lĩnh vực của 2-3 ngành liên quan. Thế nhưng khá nhiều vị, vì đã trót mang tiếng cây đa cây đề, tự tạo thành thói quen cái gì cũng phải biết, phải phát biểu, khổ cả người nói lẫn người nghe. Trẻ con không hiểu gì, lại tưởng là khuôn vàng thước ngọc, tội nghiệp vô cùng.

Học trò của Khổng tử rất đông. Ông là hiệu trưởng kiêm giảng viên chính của một trong những trường đại học dân lập đầu tiên trên thế giới (nghe nói học phí cũng rất phải chăng; học trò nghèo được chu cấp). Đến lúc ông mất, số học trò  lên tới 3000, trong đó có  72 người đạt danh hiệu giỏi toàn diện, như Tử Lộ, Tử Cống, Nhan Hồi, Tăng Sâm.

Đời sau  nói đến lễ giáo của đạo Khổng,  thường đề cao lễ thầy trò. Đó là một lễ nghi  đẹp, và người châu Á làm tốt hơn người Âu-Mỹ. Ngày 20-11 là một ngày rất có ý nghĩa; Mỹ , như tôi biết, chưa có ngày nào tương tự. Điều này lại càng trở nên thú vị hơn nếu bạn đọc một số tranh luận giữa Khổng tử và học trò (đều trong số giỏi toàn diện). Về mặt học thuật, các cuộc tranh luận này rất bình đẳng, trong đó những người như Tử Lộ thẳng thắn phản biện các quan điểm của thày.

Khổng tử  có óc  hài hước. Ông  đi đâu thường có nhiều học trò đi cùng, ôm điếu cắp tráp.  Một hôm thày trò lạc nhau, ông không biết làm gì, đành ra  đứng ở cổng thành đợi, học trò nháo nhác đi tìm. Có một người bảo Tử Cống

– Ở cửa phía đông có một người trán giống Nghiêu, cổ có vẻ Cao Dao, vai ông ta giống Tử Sản, nhưng từ lưng trở xuống thì kém vua Vũ ba tấc, có vẻ băn khoăn lo lắng như con chó ở nhà có tang. (Các cụ Nghiêu, Cao Dao, Tử Sản vv đều là nhân vật rất tên tuổi bên Tàu.)

Khi gặp nhau, Tử Cống nói lại với Khổng Tử. Ông mừng rỡ cười mà rằng:
– Hình dáng bên ngoài là chuyện vụn vặt, nhưng nói “giống như con chó của nhà có tang” thì đúng làm sao! Đúng làm sao!

Con chó nhà có tang  cuống quít chạy ra chạy vào. Người ra vào đông như ngày hội, nhưng nét mặt lại buồn thảm, vẫy đuôi cũng dở mà không vẫy đuôi cũng dở. Chi tiết tuy nhỏ, nhưng đặc biệt. Trong các triết gia được nhân loại tôn vinh, chưa thấy ông nào được so sánh với chó (chó trong văn hoá Trung Quốc hay châu Á nói chung khá khác hình ảnh chó trong văn hoá châu Âu, và được so sánh với chó thường không phải việc đáng tự hào).images7KTFIP36

Chẳng những là một học giả, Khổng tử rất giỏi các môn thực hành. Ông có thân hình to cao, là một nhạc sĩ có tài, một cung thủ và một kỵ sỹ chuyên nghiệp.

Giá ông sinh thời này ở Mỹ, thì sự nghiệp chính trị chắc phải xán lạn hơn nhiều. Gì chứ chức ứng cử viên nặng ký cho ngôi tổng thống không cần phải nói.